የህገ-መንግስታዊ እና የህግ መጠየቂያ ጥሪ
በጋምቤላ ክልል የሚታየውን ግጭት በቋሚነት ለመፍታት የሚያስችል መፍትሄ በህገ-መንግስታዊ ስርዓት፣ በህግ የበላይነት እና በተወላጅ ማህበረሰቦች የጋራ መብቶች ጥበቃ ላይ መመስረት አለበት። የግጭቱን መዋቅራዊና የህግ መሠረቶች ያልተካተቱ የሰላም ሙከራዎች የቆይታ አለመረጋጋትን ያጠናክራሉ እና በህገ-መንግስት የተጠበቁ መብቶችን ሊጥሱ ይችላሉ።
በመሬት ላይ ያሉ ማስረጃዎች ከደቡብ ሱዳን የመጡ የኑዌር ስደተኞች ከተወላጅ የአንዋ ማህበረሰቦች ሁለት ታሪካዊ ወረዳዎች ጅካዎ እና አኮቦ መፈናቀላቸውን ያሳያሉ። በዚህ ተከትሎ ላሬ፣ ማኩዌይ እና ወንጣዎ የተባሉ አዲስ የአስተዳደር ክፍሎች ተፈጥረዋል። ከዚህም በተጨማሪ ኢታንግ ወረዳ ወደ “ልዩ ወረዳ” መቀየሩ እና በቀድሞ መንግስታት ዘመን የስደተኞች ኬበሌዎች መፍጠራቸው የክልሉን የመሬት አስተዳደር፣ የሕዝብ ስብጥር እና የፖለቲካ ስልጣን ሚዛን በጉልህ መልኩ ቀይሯል።
እነዚህ የአስተዳደር ውሳኔዎች የተወላጅ አስተናጋጅ ማህበረሰቦች ነፃ፣ ቀድሞ እና በመረጃ የተመሠረተ ፈቃድ ሳይኖር እንዲሁም የባህላዊ የጋራ መሬት መብቶችን ለመጠበቅ የሚያስፈልጉ የህግ መደበኞች ሳይተገበሩ ተፈጽመው መሆናቸው ከባድ የህገ-መንግስት ጥያቄዎችን ያነሳል። ይህ የራስ-አስተዳደር፣ የህግ ፊት እኩልነት እና የአንድነት የአባቶች መሬት ባለቤትነት መብቶች መጣስ ሊሆን ይችላል።
ስለዚህ የፌዴራል መንግስት እና የጋምቤላ ክልል አስተዳደር በህገ-መንግስትና በህግ መሠረት የሚከተሉትን የማስተካከያ እርምጃዎች መውሰድ ግዴታ አለባቸው ፦
1. የአስተዳደር መዋቅር ለውጦችን ወዲያውኑ ማቆም
ከስደተኞች ማስተናገድ ወይም ኢንተግሬሽን ፖሊሲዎች የተነሳ የወረዳ ወይም የኬበሌ ፍጠር፣ መስፋፋት ወይም መደበኛ መቀየር እስከሚጠናቀቅ ድረስ ሙሉ ህጋዊ ግምገማ ድረስ መቆም።
2. ነፃና ገለልተኛ የህገ-መንግስት ግምገማ
በጅካዎ፣ አኮቦ፣ ኢታንግ፣ ላሬ፣ ማኩዌይ እና ወንጣዎ ላይ የተፈጸሙ ሁሉንም የአስተዳደር ውሳኔዎች ከህገ-መንግስታዊ መብቶች ጋር ተጣጣሪ መሆናቸውን የሚመርምር ነፃ እና ባለሥልጣን አካል መመስረት።
3. የተወላጅ የመሬት መብቶች ጥበቃና መመለስ
የጋራና የአንድነት መሬት መብቶችን በህግ መጠበቅ፣ ህገ-ወጥ መያዝን መከልከል፣ እና የተፈናቀሉ ማህበረሰቦችን በህግ የተደገፈ መፍትሄ—መመለስ፣ መተካት ወይም ካሳ—መስጠት።
4. የስደተኞች ኢንተግሬሽንና አስተዳደር ፖሊሲ ማሻሻያ
ሰብአዊ ጥበቃ ወደ የፖለቲካ በላይነት፣ የአስተዳደር ቁጥጥር ወይም የመሬት መስፋፋት እንዳይለወጥ የሚያረጋግጡ የፖሊሲ ማሻሻያዎችን መፈጸም።
5. ህጋዊ የምክክርና የፈቃድ ሂደቶች መቋቋም
በመሬት አስተዳደር፣ በአስተዳደር መዋቅር ለውጥ እና በስደተኞች ፖሊሲ ላይ የተወላጅ ተወካዮችና ባህላዊ መሪዎች ንቁ፣ ቀጣይ እና ህጋዊ ተሳትፎ መያዝ መደንገጥ።
6. የስደተኞች ሕጋዊ እና በመንግስት የተቀናጀ መቀየር (Relocation)
ህገ-መንግስታዊ መመሪያዎችን የሚከተል እና በአገር አቀፍ ደረጃ የተቀናጀ የስደተኞች መቀየር ፕሮግራም መጀመር፣ ስደተኞችን በበቂ አቅም፣ መሠረተ-ልማት እና የአስተዳደር ቁጥጥር ያላቸው ሌሎች ክልሎች ውስጥ በፍትሃዊ መንገድ ለመመደብ። ይህ ሂደት፦
የአለም አቀፍ ሰብአዊ መብቶችና የስደተኞች ጥበቃ መመሪያዎችን መከተል፣
በአንድ አካባቢ ከመጠን በላይ የህዝብ መጨመር እንዳይፈጠር መከልከል፣
ከፌዴራል መንግስት፣ ከክልሎች እና ከዓለም አቀፍ አጋሮች ጋር በመስማማት መፈጸም፣
በጋምቤላ የማህበራዊ ሚዛን፣ የህዝብ ደህንነት እና የተወላጅ መሬት መብቶች መመለስን ማስቀድም።
እነዚህን እርምጃዎች መፈጸም ካልተቻለ የመዋቅራዊ ፍትህ መጣስ ይቀጥላል እና የህገ-መንግስት አስተዳደር ይዳከማል። በዝምታ፣ በግፍ ወይም በአስተዳደር ማስተካከያ ብቻ የሚገኘው ሰላም ህጋዊም አይሆንም፣ ዘላቂም አይሆንም። በጋምቤላ ዘላቂ ሰላም ለማምጣት የህገ-መንግስት መመሪያዎችን መከተል፣ ለቀድሞ ውሳኔዎች ተጠያቂነት መፍጠር እና በፍትህ፣ በእኩልነት እና በህግ የበላይነት የተመሠረተ ማስተካከያ እርምጃ ያስፈልጋል።
ኃላፊነቱ አሁን በመንግስታዊ ባለሥልጣናት ላይ ይገኛል—በቆራጥነት፣ በግልጽነት እና በህገ-መንግስት ውስጥ ተገድበው እንዲወስዱ ይጠየቃል። ቀጣይ ዝምታ ወይም የእርምጃ እጥረት የፖሊሲ ውድቀት ብቻ ሳይሆን ከባድ የህገ-መንግስት መጣስ ይሆናል።